Wim Hillenaar

Beste Maastrichtenaren,

We staan hier vandaag in stilte. Met een nog wankeler gemoed dan voorgaande jaren. De toestand waarin we terecht zijn gekomen is ronduit beangstigend. Het laat ons nog meer beseffen dat vrijheid nooit vanzelf spreekt.

Vandaag herdenken we slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, de koloniale oorlog in Indonesië en alle oorlogssituaties en vredesmissies daarna. Maar we herdenken ook iets anders: de kwetsbaarheid van beschaving zelf. Hoe snel die kan worden aangetast, en hoe afhankelijk ze is van de keuzes die wij, gewone mensen, elke dag maken. Vaak onbewust.

De wereld van nu voelt grimmig. Conflicten laaien op, woorden verharden. Wereldleiders die achteloos spreken over vernietiging, uitsluiting of het kleineren van anderen. Je vraagt je af: waar gaat dit heen?

Maar 4 mei is niet de dag om angst te voeden. Het is de dag om moed te vinden.

In tijden van chaos zoeken mensen houvast bij iets wat groter is dan zijzelf. In het stadhuis op de Markt hoeven we maar naar boven te kijken om inspiratie te vinden. Op het plafond zien we hoe het kwaad wordt overwonnen door de deugden: moed, matigheid, rechtvaardigheid en wijsheid. Geen abstracte begrippen, maar richtlijnen voor hoe wij ons kunnen gedragen wanneer de wereld ingewikkeld wordt.

Deze deugden lopen als een rode draad door het werk van de heilige Augustinus, die leefde toen het Romeinse Rijk uiteenviel. In een preek zei hij: “Het zijn slechte tijden, zeggen de mensen. Laten we liever goed leven, dan worden de tijden vanzelf goed. Wij ZIJN de tijden. Zoals wij zijn, zo zijn de tijden.” Het is een oproep die eeuwen later nog steeds geldt: de wereld weerspiegelt ons gedrag.

De Nederlandse historicus Johan Huizinga, een bewonderaar van Augustinus, waarschuwde in de jaren dertig van de vorige eeuw dat beschaving begint te wankelen zodra mensen hun gevoel voor maat en menselijkheid verliezen. Maar hij geloofde ook dat cultuur zich steeds opnieuw kan herstellen wanneer mensen verantwoordelijkheid nemen voor hun woorden en daden. 

Dat vertrouwen in menselijke waardigheid is misschien wel precies wat we nu nodig hebben. Dat is ook wat al die indringende oorlogsverhalen ons vertellen. Verhalen van helden en slachtoffers, verhalen van mensen zoals wij. Verhalen die we moeten blijven vertellen. Omdat ze staan voor veerkracht en menselijke waardigheid.

Een beschaving is geen abstract idee, las ik laatst in een krantencolumn. Het is een eeuwigheid aan oma’s, vaders, overgrootmoeders en kinderen.

Hun liedjes, verhalen, liefkozingen en anekdotes die ze elkaar vertellen op bruiloften en begrafenissen. “Op grampeer ziene sjoet”.

Beschaving is het wezen der dingen. Juist daarom is beschaving zo kostbaar. 

Juist daarom is beschaving zo kwetsbaar.

Beste mensen,

Vandaag herdenken we niet alleen de slachtoffers van oorlog. We denken aan wat zij achterlieten: hun kinderen, hun verhalen, hun geloof, hoop en liefde, hun moed, hun gevoel voor rechtvaardigheid. Ja, al hun deugden.

Het is onze opdracht om deze herdenking levend te houden. Om niet weg te kijken wanneer mensen worden ontmenselijkt. Om niet cynisch te worden. Om te blijven geloven in dialoog en samenleven. 

Laten we niet passief wanhopen, maar actief hopen. 

Laten we zelf blijven nadenken. 

Laten we waken voor manipulatie en desinformatie. 

Tirannie en wrok herkennen en benoemen. 

Laten we blijven opbouwen en terugduwen in tijden waarin alles van waarde onder druk staat. Waarin de rechtsstaat niet langer vanzelfsprekend lijkt.

Laten we daarom vandaag, in stilte en in verbondenheid, niet alleen terugkijken, maar ook vooruit, naar de volgende generaties. Zodat we de vrijheid die anderen voor ons bevochten waardig zijn.

Dank u wel.

Geachte aanwezigen, stadgenoten, Maastrichtenaren,

Welkom allemaal! Fijn u te zien. Fijn om met zo veel bekende gezichten het nieuwe jaar in te luiden. Dat geeft aan dat deze bijeenkomst niet alleen voor het stadsbestuur een gewaardeerde traditie is.

Vorig jaar, op deze plek, keek ik terug op 2024. Een roerig jaar, zei ik in volle overtuiging. Ik had geen idee dat 2025 nog veel roeriger zou gaan worden. 

Alles wat er toen speelde, speelt nog steeds - en lijkt enkel heftiger te worden. Delen van de wereld staan in brand. Wereldleiders breken democratische rechtsstaten af. Het bondgenootschap staat onder druk terwijl de oorlogsdreiging toeneemt. Europa moet de eigen defensie op orde krijgen.

In ons eigen land viel het toch al strompelende kabinet tweemaal. Relschoppers hielden op schandalige wijze huis in Den Haag. De polarisatie lijkt met de dag toe te nemen. De samenleving lijkt in een permanente staat van overspannenheid te verkeren. Limburgse bestuurders zagen zich vanwege de vele bedreigingen genoodzaakt een streep te trekken.

En in Maastricht zorgden groepen jongeren in vooral Malberg en Daalhof voor overlast, werden bij hun vreedzame demonstratie Dolle Mina’s bespuugd en beschimpt en werd vorige maand een hoogbejaarde man thuis in Limmel overvallen en mishandeld. Dat stemt in- en intriest.

Niet alleen buiten deze muren was het guur. Onenigheid leidde tot het vertrek van onze gemeentesecretaris. Het is verdrietig als geduld en wederzijds begrip verdampen. De stad, u, zit niet te wachten op gebakkelei. Ik voeg er graag aan toe dat we naar aanleiding hiervan lange en eerlijke gesprekken hebben gevoerd. Dat we goede afspraken hebben gemaakt. En dat een onafhankelijk onderzoek naar onze bestuurs- en organisatiecultuur ons moet helpen hoe we het in de toekomst beter kunnen doen. Beter voor de stad, voor u.

Beste mensen,

De bisschop van Den Bosch hoorde ik ooit zeggen: “Eén vallende boom, maakt meer kabaal dan een heel groeiend bos”. Ik vind dat een mooi beeld. Alleen slecht nieuws krijgt aandacht, terwijl ik iedere dag ook zie hoe het bos groeit. Hoe in onze wijken en dorpen mensen omzien naar elkaar, hoe ze samen een gemeenschap vormen. Dat gebeurt zonder kabaal. In stilte. En is alom aanwezig. Er is een enorme behoefte aan saamhorigheid. En die is – gelet op de gure wind buiten – harder nodig dan ooit. 

Ik voelde het bij de prachtige Heiligdomsvaart en de vele side-events rond het thema ‘wees een bruggenbouwer’. Ik voel het bij de vele wijkbezoeken, als een ik honderdjarige spreek of als ik gewoon een praatje maak op de markt. 

Er is zoveel liefde voor de stad. Dan moet het toch ook mogelijk zijn om liefde voor elkaar te hebben.

Beste mensen,

Ik weet niet of u ooit de kans heeft gehad om dit stadhuis goed te bekijken. Nu ik hier 2,5 jaar kind aan huis ben, weet ik dat er overal verwezen wordt naar de tweeherigheid van Maastricht. Die geschiedenis leert ons, volgens mij, een hoopvolle les voor de tijd waarin we nu leven.

Die tweeherigheid is in 1284 vastgelegd maar dateert feitelijk zelfs van vele eeuwen eerder.  Een deel van de stad en haar inwoners viel onder de prins-bisschop van Luik (dat waren de Lambertianen die rondom de Onze Lieve Vrouwekerk woonden), en een deel onder de hertog van Brabant, later de Staten van Holland (de Servatianen). Er waren twee burgemeesters, twee schouten, twee sets van schepenen en raden. En als die samen waren was er sprake van de ‘onverdeelde raad’. 

De Maastrichtenaren gingen ‘flexibel’ om met de eeuwenlange ‘tweeherigheid’. Dan gingen ze weer mee met de ene partij en dan weer met de andere. Met deze manier van omgang kozen ze er feitelijk voor een zelfstandige stad te zijn: een stadstaat.

Eeuwenlang hebben de inwoners van Maastricht als twee verschillende groepen in de stad kunnen samenwerken. Dat konden ze door meerdere visies te accepteren, door tegenstrijdigheden voor lief te nemen en er zelfs betekenis aan te geven. Ja, door – voorbij aan het individualisme – ervoor te kiezen om samen zaken gewoon praktisch op te lossen.

De inwoners van onze stad hebben zo honderden jaren de vruchten geplukt van dat wat we nu ‘verbinding’ noemen. Verbinding die nota bene leidt tot onafhankelijkheid. 

Die onafhankelijke geest is ook uitgebeeld. Wie naar de schilderijen kijkt die hier hangen, ziet tussen de wapens van Luik en Brabant de stadsmaagd stralen. De lachende derde die onder haar gewaden stiekem de broek aanheeft.

Onze stadsreus Gigantius vertelt eenzelfde verhaal. De metershoge pop werd in 1550 bij de stadspoort gezet toen Karel de Vijfdes zoon en opvolger, Filips de Tweede, hier aankwam. Aan Gigantius’ riem bungelden de prins-bisschop van Luik en de hertog van Brabant. Waarmee de makers zeiden: ‘de macht is aan het volk, wij hebben jullie in onze zak zitten.’

Leef luij,

Deze oude stadsverhalen stemmen tot nadenken. Ze vertellen dat het volk vaan Mestreech niet voor de een en niet voor de andere heer koos. Dat de Mestreechter Geis zich niet liet vangen of verdelen. Dat er dus, in de taal van nu, volstrekt geen sprake was van polarisatie.

Alleen samen kunnen we ervoor zorgen dat we, zoals in het volkslied zo mooi staat, ongeknak blijven. Óók als het guur wordt. Óók als het licht uitgaat. Dat we pin hawwe en elkaar weten te vinden als we kwetsbaar zijn. Dat we het hoofd koel houden, maar het hart warm. Dat liefde voor de stad als vanzelfsprekend ook liefde voor elkaar gaat betekenen. 

Ik was onlangs met mijn vrouw bij het kerstdiner van Nao Väöre voor eenzamen en ouderenen, waar vele vrijwilligers, politiemensen, medewerkers van Envida zich belangeloos inzetten, waar een topbezetting van Beppie Kraft, Frans Theunisz, John Tana en Ziesjoem het feest compleet maakt. Je zag de mensen genieten. Ja, dat kunnen we hier. Samen genieten. Samen zingen en dansen. 

Afgelopen jaar is Maastricht gekroond tot beste stadsmerk van Nederland. En in de Stedenatlas van 2025 bleken we opnieuw de grootste stijger op de lijst van fijnste steden om te wonen. Het ís ook verdraaid goed toeven hier, en dat is het al millennia lang. Iets om trots op te zijn. 

2026 wordt ‘het Maastrichtjaar’, een idee van wethouder John Aarts. Er komen voorstellingen, concerten en tal van andere evenementen. In september is er een grote historische stoet door de hele stad. Het Maastrichtjaar is een hommage aan vroeger, maar vooral ook een kans om elkaar hier en nu beter te leren kennen.

Door al die evenementen heen dartelt de Mestreechter Geis. De Geis is ongrijpbaar, al herkent iedere Maastrichtenaar ’m met de ogen dicht. Er zit een snufje stadsmaagd in, en een mespuntje Gigantius. Hij is eigenwijs en energiek. Hartelijk en vol humor. Optimistisch en onknakbaar. 

Ik hoop dat iedereen, in dit stadhuis en ver daarbuiten, komend jaar bevangen wordt door die Geis, en we er samen een prachtjaar van maken.

Namens het stadsbestuur wens ik u een gelukkig, gezond en ja, een geistig 2026! Laten we daar samen het glas op heffen.

Beste mensen,

Hartelijk welkom. Fijn dat u er bent.

De nieuwjaarsreceptie in ons prachtige stadhuis is een mooie traditie. Een traditie met een extra laag. Het gaat om meer dan het uitwisselen van goede wensen. U zegt met uw aanwezigheid: ik voel me betrokken bij de gemeenschap Maastricht. Als stadsbestuur vinden we dat fijn en belangrijk. Mensen maken immers de stad. Dus dank voor uw komst.

Ik denk niet dat ik overdrijf als ik zeg dat 2024 een roerig jaar was. Zowel op het wereldtoneel als in eigen land; zowel in de politiek als in het maatschappelijk verkeer.

Aan die tijdgeest kunnen we ons in Maastricht niet onttrekken. Geen enkele stad kan dat. Zoals ik vlak voor kerst in mijn jaarafsluiting tegen de gemeenteraad zei: ook de Maastrichtenaren voelen de ongerustheid over de polarisatie (niet voor niets het woord van het jaar), over het klimaat en bovenal over de internationale veiligheid. Want wie had tot voor kort kunnen denken dat we de alarmerende boodschap zouden krijgen – ik citeer Navo-baas Rutte letterlijk – ‘om ons voor te bereiden op oorlog’. Die woorden komen hard aan. Je voelt de angst in de samenleving. Maar angst is een slechte raadgever. Angst vertroebelt ons beoordelingsvermogen.

Waar zijn boodschap – net als de eerdere oproep vanuit het kabinet – om draait is dat we weerbaar moeten zijn. Grip krijgen op onverwachte situaties, in kaart brengen waar we kwetsbaar zijn, zo goed mogelijk geïnformeerd blijven en zelfredzaam zijn. Niet voor niets heet de recent gestarte overheidscampagne Denkvooruit.nl. De regie van die campagne ligt bij de nationale overheid, maar om echt voorbereid te zijn hebben we iedereen nodig: regionale en lokale overheden, bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en burgers. U dus!

Nogmaals: angst is niet nodig, alertheid wel. Want we willen geen desinformatie, maar de juiste feiten en geen onverschilligheid, maar goede voorbereiding.
Kortom, denk vooruit.

Beste mensen,

In weerwil van die ongemakkelijke boodschap zagen we in 2024 zeker ook lichtstralen door dat donkere wolkendek. Als ik naar Maastricht kijk dan zie ik een levendige stad waar de inwoners in 2024 de eendracht toonden, zoals ze dat altijd gedaan hebben. Ik zie een stad waar het woord samen nog altijd betekenis heeft: of ik nu bij het buurttheater Malpertuis zat, of naar de Reuzenstoet keek.

Maastricht bouwt nijver door aan een vitale samenleving. En met Maastricht bedoel ik de gemeenschap; het samenspel van inwoners, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en overheid en in de wijk en in de straat. Van stichting Broodnodig tot ambachtscentrum fiets en van Tsjittie Tsjittie Beng Beng tot de TEFAF.

In dat samenspel is het aan de gemeente om de goede randvoorwaarden te creëren. Een mooi voorbeeld daarvan is het samen met de onderwijsbesturen opgestelde huisvestingsplan voor het voortgezet onderwijs. Daar wordt 140 miljoen euro in geïnvesteerd. 140 miljoen euro voor een kansrijke toekomst voor iedereen. Over vooruitdenken gesproken.

Wat dacht u van het besluit in het afgelopen jaar over de realisatie van een nieuw en uniek stadsdeel op het Trega-terrein? Waar we samen letterlijk bouwen aan het nieuwe Maastricht, samen met de bewoners van Limmel, diverse ondernemers en de gemeente.

Voor velen nog wat ongrijpbaar is de versterking van de Brightlands Health Campus in Randwyck met de universiteit en het MUMC+ als trekkers. Fantastisch dat dit vlak voor kerst door het ministerie erkend is als één van de belangrijkste innovatiecentra van Nederland. Dat beklemtoont het belang en de groeikans, want Brightlands is van cruciaal belang voor onze stedelijke economie. 

Onze gezamenlijke Limburgse oproep over het belang van internationaal hoger onderwijs voor onze regio is duidelijk verstaan in Den Haag.

En ja, natuurlijk, er is het afgelopen jaar het nodige gebakkeleid over dit alles en over nog heel veel meer. Het ging zeker niet altijd zonder slag of stoot. En dat – zo heb ik inmiddels geleerd – hoort ook bij Maastricht. Hoe noemen we dat hier ook alweer? Gevreigel. Dat hoort erbij. Maar wat ook typisch Maastrichts is, is dat uiteindelijk de neuzen in dezelfde richting staan. In de richting van de toekomst. Vooruit denken en doen!

Beste mensen,

Met dit positieve gevoel wil ik 2025 in stappen. U toch zeker ook!
Want we hebben u nodig. Iedereen, niemand uitgezonderd. Er staan ons grote uitdagingen te wachten. Hoe groter de uitdaging hoe meer we elkaar nodig hebben. Met vertrouwen in elkaar, optimisme en verbeeldingskracht kunnen we het verschil maken.

Denk aan het binnenhalen van de Einstein Telescoop, die heel Zuid-Limburg grote kansen biedt. Ligt de gouden toekomst van deze trotse streek dan toch weer onder de grond?

En denk aan het behoud van onze positie als tweede cultuurstad van Nederland. Want cultuur – van Volkscultuur tot internationaal baanbrekende kunstvormen – is de spiegel van de samenleving; zonder haar verliezen we onze identiteit en onze gezamenlijke waarden.

De grootste uitdaging is de bestaanszekerheid voor alle inwoners. Op dat punt hebben we in Maastricht echt een stevige klus te klaren. Ondanks vele goede initiatieven uit de lokale samenleving, zijn nog te veel mensen kwetsbaar voor armoede. Of zijn niet meer in staat om het hoge tempo waarin we leven bij te benen. En al helemaal niet de complexiteit. Ze keren zich af en raken in geestelijke nood.

Moet ik dat nog toelichten na het zien van de tv-serie Bureau Maastricht? U hebt toch ook gekeken? Bijna de hele stad heeft gekeken en bijna de hele stad is geschrokken. Geschrokken van die andere kant van Maastricht. Naast de criminaliteit viel op hoeveel mensen er zijn die in ernstig verwarde toestand verkeren. Dat vraagt om een andere aanpak. Dat scheelt niet alleen politie-inzet, leidt ook tot een beter opvang voor deze mensen.

Er is dus werk aan de winkel. En ook hierbij hebben we iedereen nodig. De partners in het domein van Zorg en Veiligheid zijn natuurlijk als eerste aan zet, maar het is ook een opdracht aan de samenleving. Aan de buurman die een oogje in het zeil houdt of een praatje maakt. Laten we meer naar elkaar omzien, beter naar elkaar luisteren en waar nodig te hulp schieten. Gewoon in de buurt, in de familie, in de vriendenkring. Het is niet ingewikkeld; een beetje aandacht doet al wonderen. Kijk niet weg en laat de Mestreechter Geis spreken.

Laat dat onze missie zijn voor 2025 en de jaren erna: enerzijds weerbaar zijn, anderzijds zorgzaam voor de kwetsbare medemens. Oprechte aandacht voor de ander, kon weleens wonderen doen.

Ik wens u allen en iedereen die u dierbaar is een goed en gezond 2025 toe.

Daar wil ik graag met u het glas op heffen.

Gelukkig nieuwjaar!

Beste mensen,

Op 14 september 1944 werd Maastricht – 4 jaar, 4 maanden en 4 dagen na de Duitse inval – als eerste Nederlandse stad bevrijd.

De vijand was verslagen, de vlaggen hingen uit. De vrijheid werd gevierd, omarmd en gekoesterd. En in de jaren die volgden langzaamaan voor lief genomen. Vrij zijn werd gewóón. 80 jaar dachten we in dit deel van de wereld het monster definitief verslagen te hebben. 80 jaar waanden we ons veilig.

Maar zoals de veelgeciteerde Auschwitz-overlever Primo Levi zei: ‘Het is gebeurd, dus het kan weer gebeuren.’ 

Zolang de mens niet leert van het verleden ligt de tirannie op de loer.

Het zal niemand hier aanwezig ontgaan dat we momenteel in een spannende tijd leven. Letterlijk: een tijd vol spanningen. De zekerheid en veiligheid die jarenlang zo gewoon waren lijken te wankelen. We leven in een vreemd soort tussentijd, waarin we afscheid hebben genomen van het oude vertrouwde, maar nog niet weten hoe de nieuwe werkelijkheid eruit zal zien. Antonio Gramsci, een Joodse schrijver uit Turijn, die gevangen werd gezet door fascisten, formuleerde het negentig jaar geleden als volgt: ‘De oude wereld sterft, en de nieuwe wereld worstelt om geboren te worden: het is nu de tijd van de monsters.’

We zien momenteel weer monsters opduiken. We zien in meerdere landen mechanismen, die voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog resulteerden in gruweldaden, opnieuw de kop opsteken. Mechanismen zoals het zaaien van angst, het verspreiden van desinformatie, het ophitsen van bevolkingsgroepen, het aanzetten tot geweld, het aanmoedigen van onverdraagzaamheid, het beknotten van oppositie, het verheerlijken van haat. Dit soort praktijken zijn aan de orde van de dag. Erger nog, ze sluipen in onze vrije landen zelfs regeringen en parlementen binnen. Helaas ook in ons vrije land, ooit geroemd om zijn ruimdenkendheid en tolerantie. Ook in Nederland worden politici bedreigd, journalisten aangevallen, vrouwen en vluchtelingen gemarginaliseerd en queers niet voor vol aangezien. 

Laten we alle democratische krachten in onze samenleving bundelen – maar ook in onze eigen, persoonlijke ziel - om te voorkomen dat het opnieuw uit de hand loopt. We staan nog steeds aan de goede kant van de streep, maar dat is niet langer een vanzelfsprekendheid. Vrede en vrijheid zijn namelijk nooit af; ze vergen constant onderhoud.

Dit is onze verantwoordelijkheid, als mensen. We zijn het verplicht aan diegenen die hun leven gaven voor onze vrijheid. Ook zonder dat we de hongerwinter meemaakten was het loodzwaar voor onze stad en haar bewoners. Zo werden er honderden Maastrichtenaren gedeporteerd en vermoord door de nazi’s, werd Blauw dorp in november 1941 gebombardeerd en kwamen er ook rond de bevrijding tientallen stadgenoten om het leven door bominslagen in de wijken Amélie (beter bekend als Krèjjedörrep) en Rood dorp.

We zijn verplicht om met elkaar in gesprek te blijven. Over wat ons verdeelt en wat ons bindt. We zijn verplicht om elkaar ruimte te bieden. Respect voor andere inzichten, andere culturen en andere manieren van leven. We zijn verplicht om op te treden tegen schendingen van de menselijkheid. Of het nu om politieke of criminele misstappen gaat. We zijn verplicht onze verantwoordelijkheid te nemen. Niet passief toekijken en kritiek leveren vanaf de zijlijn, maar actief deelnemen. Te gaan stemmen als onze democratie daar de kans toe biedt, ons verkiesbaar te stellen als we de geestdrift voelen om iets te doen voor onze stad of ons land. 

Maar wat we vooral moeten doen is blijven luisteren naar elkaar, elkaar vasthouden en steunen. Elkaar begrijpen en aanvoelen, zonder oordeel, met en zonder woorden.

Laat ons bezinnen in stilte. Herdenken en bedanken. Opdat we zo lang mogelijk vrij en vrijdenkend blijven.

Dames en heren, beste mensen,

“Burgemeester u mag Onze Lieve Heer wel op uw blote knieën danken dat u hier terecht bent gekomen. Zo een mooie stad met zo veel lieve mensen”. Met enig gevoel voor drama sprak de oprecht geëmotioneerde 83-jarige man uit Brabant, die hier al 65 jaar woont, mij aan tijdens het kerstdiner van Naor Väöre.

En ja, wat heb ik veel mooie mensen mogen ontmoeten het afgelopen half jaar. Wat zijn er in Maastricht veel mensen die zich met hart en ziel inzetten voor de Stad. Dat je als nieuwe burgemeester snel kennis maakt met al die prachtige initiatieven, ervaar ik als een groot voorrecht. Of het nu gaat om de buurtnetwerken, de buurtcentra, de stadstuinen en -parken, de vele sportieve en culturele initiatieven, stuk voor stuk pareltjes.

Mensen maken samen deze stad. Ja, u maakt Maastricht. U maakt Maastricht zo charmant. Zo elegant. En… zo gruuts.

Iedere dag weer, doen we dat samen want een stad is nooit af. We moeten ons aanpassen aan de veranderende tijd. Het goede behouden (ja, dat zit in ons DNA) en blijven werken aan wat beter kan en moet (en nee, dat is niet altijd even makkelijk).

Niet makkelijk. Ik hoor mezelf dan ook steeds vaker zeggen over ons mooie Maastricht: wat mooi is, is zelden makkelijk!

Want hoe houden we de juiste balans met zoveel nieuwkomers, studenten en toeristen? Hoe voorkom je polarisatie? Hoe zorgen we voor voldoende woningen én voldoende werkgelegenheid? Hoe versterken we de bestaanszekerheid? Hoe krijgen we die – excusez le mot: verrekte – fietsen netjes gestald? En: hoe bereiden we ons voor op de klimaatverandering.

Tja,…hoe actueel wil je het hebben… Neem de huidige hoogwatercrisis. De ongelooflijke inzet van Rijkswaterstaat en defensie kan u niet ontgaan zijn…

Als ik het heb over klimaat, zult u – net als ik – waarschijnlijk meteen aan de wateroverlast op 12 september jl. denken. Geen rekenmodel, geen toekomstverkenning, maar een heel tastbaar en kletsnat bewijs van de nieuwe realiteit dat regenbuien heviger worden. Tal van Maastrichtenaren hebben daar serieuze hinder en schade van gehad.

Een minder in het oog springende, maar zeker noemenswaardige datum is die van vrijdag 18 augustus. Een reportage van die dag in De Limburger mij trof mij: twee foto’s van een gewone zomerdag. De gemiddelde temperatuur in Maastricht was die dag 28,1 graden. De ene foto was genomen in de Aylvalaan in Sint-Pieter waar het wat koeler was: 24,2 graden. De andere foto was genomen in de Hubert Parisstraat in Heugemerveld. Daar was het, schrik niet, 41,4 graden! Een verschil van maar liefst 17,2 graden. En verschil tussen steen of groen. Een verschil tussen een dunne of dikke portemonnee.

Onderzoek heeft uitgewezen dat geen woonwijk in heel Limburg harder door hittestress wordt getroffen dan Heugemerveld. En niemand heeft beter de ernstige gevolgen van de hittestress verwoord dan de 79-jarige Thea van Geleen, bewoonster van de wijk. In het artikel in De Limburger zegt ze: “Ik kan niet meer buiten komen. Ik word depressief van de eenzaamheid. Een akelig gevoel. Soms hoop ik dat ze me snel komen halen.”

Hittestress treft met name ouderen en kwetsbare inwoners in de stenige wijken. En veroorzaakt, zo is vastgesteld, eenzaamheid, ernstige gezondheidsproblemen en zelfs oversterfte.

Bij mijn aantreden gaf ik aan twee thema’s bijzondere aandacht te willen geven: de aanpak van de armoede in de wijken en de vergroening van de stad. Het verhaal van mevrouw van Geleen maakt duidelijk dat deze twee ogenschijnlijk verschillende thema’s veel meer samenhang hebben dan we beseffen. Een goed bestaan opbouwen, vraagt een gezonde leefomgeving. Zo moeten we ons ook realiseren dat de politieke aandacht voor bestaanszekerheid natuurlijk gaat over de hoogte van het inkomen of de uitkering, maar óók moet gaan over de kwaliteit van de leefomgeving, de volkshuisvesting, het onderwijs, de cultuur, de veiligheid en noem maar op. Brede welvaart voor iedereen, heet dat in onze Regiodeal.

Of het nu ligt bij de gemeente, bij de woningcorporaties, bij de scholen, bij de maatschappelijke instellingen of bij wie dan ook. We zijn samen verantwoordelijk, we moeten het samen doen. Want we zijn – zoals we in deze stad al eeuwenlang laten zien – sámen Maastricht. Elegant en charmant. En daar zijn we gruuts op.

Want dat, dames en heren, is me ook opgevallen. Hoe trots àlle Maastrichtenaren op hun stad zijn. Natuurlijk wist ik van het Maastrichts chauvinisme, de stad is er bekend om. Maar dat het zó oprecht is en zó diep zit, dat had ik niet kunnen vermoeden. Je voelt gewoon de veelgeroemde Mestreechter Geis.

Ik ervaar dagelijks hoe dit eergevoel bijdraagt aan het eigen gezicht van Maastricht. Hoe de stad het weet te benutten om zichzelf te profileren. En ik zie ook hoe het zorgt voor saamhorigheid. De trots verbindt mensen; een groot goed in deze tijd waarin individualisme en onverschilligheid op de loer liggen. Dat maakt Maastricht zo charmant en elegant.

Dat moet vooral zo blijven. Mààr… het behelst ook een belofte. Namelijk dat iedereen mee moet kunnen doen in deze stad. Een al te sterke verbondenheid mag er niet toe leiden dat we mensen uitsluiten. Bijvoorbeeld mensen die om welke reden dan ook niet in het ideaalplaatje passen. Evenals mensen die anders zijn of van elders komen. En ook dat we het samen doen, met onze buren in Zuid-Limburg.

Maastricht, stad van verbondenheid. De Mestreechter Geis staat voor omhelzen, niet voor uitsluiten.

Ik bezoek regelmatig de wijken. Daar zie ik wat omhelzen betekent. Om enkele voorbeelden te noemen. De Stichting Broodnodig in Pottenberg, die onverkocht brood en banket bij bakkerijen ophaalt en verspreid onder degenen die het nodig hebben. De stichting Buurtbrök die in diverse buurten voor eenzame mensen kookt en ontmoetingen arrangeert. Het buurttheater Malpertuis dat voorstellingen maakt met bewoners over hun levensverhalen.

Daar sprak ik een jongeman, die met de tranen in de ogen zei: “Zonder de aandacht van deze groep zou ik het leven niet aan kunnen leven. Dan was ik verloren...”

Weet u wat dat zijn, al deze mensen? Misschien wel de Engelen van Maastricht. Dat zijn trotse Maastrichtenaren, die ook oprecht veel houden van hun stad en hun stadsgenoten. De Mestreechter Geis op z’n best!

Dames en heren,

Ik ga afsluiten. Er is genoeg werk te doen in 2024, dat moge duidelijk zijn. Ik heb er in veel zin in. Zin in het nieuwe jaar, zin om met raad en college samen met u aan de slag te gaan, zin in Maastricht.

Er is in de wereld best veel om over te somberen. Toch staat voor u een optimistisch mens, met alle vertrouwen in een mooie toekomst. Omdat Maastricht behalve een trotse stad ook een weerbare stad is.

Namens college en raad wins ich uuch e zaoleg, good en gezoond nuijaor!

Dames en heren,

Het is 29 april 1943; honderdduizenden Nederlanders leggen het werk neer. Uit verzet tegen de tirannie van de Duitse bezetter. En tegen het besluit om de vrijgelaten Nederlandse krijgsgevangenen in te zetten in de Duitse oorlogsindustrie. De staking breekt uit in Twente en verplaatst zich al snel naar Zuid-Limburg. Met Heerlen en Maastricht als de twee stakingscentra. In Heerlen komt de kolenproductie zo goed als stil te liggen. 

In Maastricht staken ambtenaren, bankpersoneel, de posterijen en de industriële bedrijven. Het vergt veel moed om mee te doen aan de stakingsgolf. Die moed hebben in elk geval de 35-jarige Leo Brouwer uit Maastricht en de 50-jarige Leo Ruijters uit Heer. Samen met ruim 4.000 moedige stadsgenoten leggen ze Maastricht plat. Brouwer en Ruijters werken respectievelijk als hoofdcontroleur en adjunct-hoofdcontroleur bij de Crisis Controle Dienst, die onder meer toezicht houdt op de voedselvoorziening.

Landelijk politiechef Rauter is razend. Hij wil bloed zien. Hij zet een bataljon van de Ordnungspolizei in tegen de stakers. De hoogste SS’er verordonneert dat in Limburg tien doodvonnissen worden voltrokken. Op een totaal van 175 voor heel Nederland.

Op 2 mei staan de Duitsers bij Leo Brouwer en Leo Ruijters voor de deur. Ze worden afgevoerd naar het gevorderde Franciscanerklooster aan de Patersbaan. Daar worden ze samen met vijf andere Limburgers ter dood veroordeeld. Nog diezelfde avond staan ze voor het 15 man tellend vuurpeloton op de Hamertse Heide bij Wellerlooi.

Aanklager Nitsch leidt het executiepeloton. Het eerst is een groep van vier aan de beurt, onder wie de twee Maastrichtenaren. Ze krijgen vijf minuten om te bidden. Dan zegt Nitsch: ‘Es ist vorbei’. De soldaten leggen aan. De vier houden elkaar vast en roepen: ‘Leve het vaderland, leve de koningin.’

Op 4 mei 1943 breekt de staking vanwege het Duitse geweld. Maar niet alleen dat. Ook de aanvankelijke angst is gebroken. Overal in Nederland groeit het ondergrondse verzet. De april-meistaking is de grootste verzetsdaad in zijn soort in Europa in de Tweede Wereldoorlog.

Dames en heren,Vandaag herdenken we Leo Brouwer en Leo Ruijters. We herdenken de vele miljoenen slachtoffers van het bloeddorstige nazi-regiem. Evenals de slachtoffers van al die andere zinloze oorlogen en misdadige regiems. Waar ook ter wereld. Toen en nu.

We herdenken eveneens de waarde van vrijheid. Maar wat is vrijheid? ‘Vrijheid is de afwezigheid van angst’, las ik enkele weken geleden bij een expositie in het Bonnefantenmuseum. Inderdaad, vrijheid is niet bang te hoeven zijn. Geen angst om te denken wat je denkt, te geloven wat je gelooft, te zijn wie je bent. Ongeacht je kleur, je afkomst, je levensovertuiging of hoe je liefhebt.

Maar de vrijheid is kwetsbaar. Nog steeds. Altijd eigenlijk. Door mondiale gebeurtenissen als  terrorisme, oorlogen, klimaatverandering en de vluchtelingenstroom worden we onzeker. Worden we bang. Angst die – als we niet uitkijken – wordt uitgevent als politiek verdienmodel. Zou onze open samenleving met haar open houding, kunnen veranderen in een bange samenleving, waarin angst de toon zet?

Is vrijheid echt zo broos? Ja, vrijheid is nooit vanzelfsprekend. Vrijheid is fragiel. De geschiedenis heeft duidelijk gemaakt dat alleen een toegankelijke en tolerante houding kans biedt op duurzame vrede. Dat is geen utopisch ideaal, dat is historisch realisme, want collectieve, ongefundeerde angst heeft meer dan eens de meest duistere periodes in de geschiedenis ingeluid.

Dames en heren,

Ook nu – of moet is zeggen: juist nu? – is alertheid geboden. Opnieuw heersen raciale en geopolitieke spanningen. Oorlogen in Oekraïne en Israël. Ultranationalisme en vreemdelingenhaat liggen op de loer. De geweldspiraal is niet ver weg.

Maar de vrijheid overwint als we rotsvast vasthouden aan haar wezenlijke principes, namelijk verdraagzaamheid, medemenselijkheid en rechtvaardigheid; beschermd door de democratische rechtstaat. Een rechtstaat die de schuldigen berecht en die de bedreigden beschermt.

Nederland is na de Tweede Wereldoorlog altijd een veelkleurig land geweest, dat internationaal als toonbeeld van ruimdenkendheid geldt. Een land dat groot is geworden door inzichten en culturele invloeden van over de hele wereld. En dat een baken van veiligheid is voor mensen in nood.

Ik spreek dan ook de hoop uit dat de Nederlandse samenleving voldoende veerkracht heeft om deze verworvenheden vast te houden. Daarvoor moeten we de demonen van de geschiedenis blijvend weerstaan.

Dat zijn we verplicht aan zij die voor onze vrijheid streden. Leo Brouwer en Leo Ruijters en al die honderdduizenden stakers in april-mei 1943. Zij braken de angst. Dat zijn we verplicht aan de vele miljoenen slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en alle oorlogen erna.

Dáárom herdenken we! Dáárom staan we stil bij wat ons sterk maakt. Zonder angst.